Słownik pojęć neuroarchitektury

Ewolucyjna skłonność ludzi do poszukiwania kontaktu z naturą i innymi formami życia. Termin wprowadzony przez biologa E.O. Wilsona w 1984 roku, rozwinięty jako teoria projektowa przez Stephena Kellerta i Judith Heerwagen.

W projektowaniu realizowana przez 14 wzorców biofilnych (Browning, Ryan, Clancy, 2014): obecność wody, dynamiczne i dyfuzyjne światło, połączenie z naturalnymi systemami, materiały naturalne i inne.

Struktura mózgu limbicznego odpowiedzialna za przetwarzanie emocji, szczególnie strachu i zagrożenia. Aktywuje się szybko i przedświadomie w odpowiedzi na bodźce środowiskowe: hałas, ścisk, dezorientację przestrzenną.

Istotna szczególnie w placówkach medycznych, szkołach i przestrzeniach publicznych.

Pojęcie architektoniczne opisujące fasadę budynku zaprojektowaną tak, by wchodzić w interakcję z użytkownikiem i otoczeniem: zmienna przepuszczalność światła, ruchome elementy zacieniające, powierzchnie reagujące na warunki atmosferyczne.

W neuroarchitekturze elewacja aktywna jest narzędziem regulacji ekspozycji na światło dzienne, łączącym potrzeby budynku z potrzebami rytmu dobowego użytkowników.

Miara statystycznej samopodobności wzorów wizualnych. Wymiar fraktalny w okolicy D = 1,3-1,5 wiązano w części badań ze złożonością wizualną preferowaną przez wielu odbiorców, na poziomie naturalnych krajobrazów i architektur historycznych.

Badania Taylora i in. wykazały, że wzory w tym zakresie mogą wiązać się z korzystniejszymi reakcjami fizjologicznymi, ale efekt zależy od bodźca i kontekstu, nie jest uniwersalną normą. Gładkie, monochromatyczne powierzchnie mają D bliskie 1,0.

Zjawisko, w którym umiarkowana ekspozycja na intensywne światło, szczególnie niebieskie, o odpowiedniej porze dnia wzmacnia czujność i reguluje rytm dobowy. Ekspozycja o niewłaściwej porze, wieczorem, działa odwrotnie.

Zastosowanie: harmonogramowanie intensywności oświetlenia w biurach i szkołach zgodnie z rytmem dobowym użytkowników.

Komórki zwojowe siatkówki zawierające melanopsynę, wrażliwe na światło niebieskie. Nie uczestniczą w widzeniu obrazowym, lecz przekazują informację o oświetleniu do jądra nadskrzyżowaniowego, regulującego rytm dobowy.

Kluczowe przy projektowaniu oświetlenia biologicznie aktywnego, HCL, Human Centric Lighting.

Hormon stresu wydzielany przez nadnercza w odpowiedzi na aktywację osi HPA. Chronicznie podwyższony kortyzol wiąże się z zaburzeniami snu, osłabieniem układu odpornościowego i pogorszeniem funkcji kognitywnych.

Jeden z mierzalnych wskaźników reakcji na przestrzeń, interpretowany jednak ostrożnie i w kontekście danego badania - nie każde środowisko w prosty sposób „podnosi” lub „obniża” kortyzol.

Zależność między złożonością bodźca wizualnego a oceną jego atrakcyjności. Przy zbyt niskiej złożoności przestrzeń jest nudna i deprymująca, przy zbyt wysokiej przeciążająca. Optimum mieści się w zakresie umiarkowanej złożoności.

Podstawa projektowania stymulującego bez przeciążania poznawczego, ważna szczególnie w szpitalach, domach opieki i szkołach. Współcześnie traktowana jako model wyjściowy - zależność bywa wieloczynnikowa i zależy od rodzaju bodźca oraz jego znajomości.

Interdyscyplinarne pole badań nad wpływem środowiska zbudowanego na mózg, ciało i zachowanie człowieka. Łączy neuronauki poznawcze, psychologię środowiskową, kognitywistykę i praktykę architektoniczną.

Układ neuroendokrynny regulujący odpowiedź na stres. Aktywowany przez hałas, tłok, dezorientację, brak kontroli nad środowiskiem.

Przewlekła aktywacja osi HPA jest jednym z mechanizmów, przez który źle zaprojektowane środowisko zbudowane szkodzi zdrowiu.

Rozwiązanie architektoniczne polegające na minimalizacji stałych przegród wewnętrznych w budynku. Korzystne dla elastyczności funkcjonalnej i kosztów, problematyczne pod względem akustycznym i z perspektywy potrzeby prywatności wizualnej.

W kontekście neuroarchitektury plan otwarty wymaga rekompensaty: stref akustycznie izolowanych, elementów dających poczucie schronienia, kontroli nad ekspozycją na hałas.

Teoria Appletona z 1975 roku opisująca preferencję środowisk dających jednocześnie widok na otoczenie, prospect, i poczucie schronienia, refuge. Ma ewolucyjne uzasadnienie w potrzebie obserwacji zagrożeń przy jednoczesnej ochronie pleców.

Praktycznie: fotele i kanapy przy ścianie z widokiem na przestrzeń, niskie sufity w strefach siedzenia, przegrody szklane zamiast pełnych.

Teoria Kaplana i Kaplana z 1989 roku opisująca zdolność środowisk naturalnych do regenerowania uwagi po wyczerpaniu. Środowiska naturalne angażują uwagę mimowolną, soft fascination, co pozwala uwadze kierowanej odpocząć.

Jedna z najczęściej stosowanych podstaw teoretycznych dla projektowania biofilnego przestrzeni pracy i rekonwalescencji.

Czas, w którym poziom dźwięku spada o 60 dB po wyłączeniu źródła. Podstawowy wskaźnik akustyki wnętrz.

Optymalny RT60 dla biur to 0,4 do 0,6 s, dla sal wykładowych 0,6 do 0,8 s, dla sal koncertowych 1,5 do 2,0 s.

Klasyczne pojęcie architektoniczne odnoszące się do proporcji budynku i jego elementów względem rozmiaru i percepcji człowieka. Przestrzeń zachowująca skalę ludzką unika nadmiernego rozdrobnienia i nadmiernego monumentalizmu jednocześnie.

Neuroarchitektura dodaje do tego pojęcia warstwę pomiarową: badania m.in. nad wysokością sufitu i szerokością ulic wskazują konkretne proporcje wiązane z poczuciem komfortu, nie tylko intuicję projektanta.

Architektoniczna metoda organizacji przestrzeni przez przypisanie poszczególnym obszarom określonych funkcji, na przykład pracy, odpoczynku, komunikacji.

Z perspektywy neuroarchitektury strefowanie powinno uwzględniać nie tylko funkcję, ale też profil sensoryczny strefy: poziom hałasu, oświetlenia, prywatności wizualnej dopasowany do aktywności, która ma się tam odbywać.

Grupa struktur mózgowych odpowiedzialnych za emocje, pamięć i reakcje na stres. Należą do niego między innymi hipokamp i ciało migdałowate. Hipokamp odpowiada za pamięć przestrzenną i tworzenie map poznawczych otoczenia, ciało migdałowate za szybkie, przedświadome rozpoznawanie zagrożenia.

Reakcje na przestrzeń, które wydają się czysto emocjonalne lub intuicyjne, na przykład poczucie niepokoju w ciemnym korytarzu, mają swój początek właśnie w aktywności układu limbicznego, nie w racjonalnej ocenie sytuacji.

Zdolność orientowania się i poruszania w przestrzeni. Zależy od czytelności układu przestrzennego, obecności punktów orientacyjnych, spójności systemu oznaczeń i osi widokowych.

Niedobór czytelnego wayfindingu może podnosić poziom stresu i lęku przestrzennego. Szczególnie ważny w szpitalach, lotniskach i dużych budynkach użyteczności publicznej.